menuordersearch
zohagifts.com

تاریخ و چگونگی جمع قرآن کریم ,

لگوی سایت
۱۳۹۷/۲/۱۹ چهارشنبه
(0)
(0)
تاریخ و چگونگی جمع قرآن کریم
تاریخ و چگونگی جمع قرآن کریم

تاریخ و چگونگی جمع قرآن کریم


چکیده
قرآن کریم به‌گونه‌ای که امروزه در اختیار مسلمانان قرار دارد، کتابی تدوین‌شده از سوره‌ها و آیات است. اما اینکه این کتاب از چه تاریخی، با چه کیفیتی و با دستور چه کسی، به شکل کنونی درآمده است،‌ از مسائل مهمی است که قرن‌ها ذهن قرآن‌پژوهان را به خود مشغول کرده است. این نوشتار برآن  است تا با ارائة مهم‌ترین دیدگاه‌های موجود،‌ به نظریة حق دست یازد. بر اساس مهم‌ترین یافته‌های این تحقیق، قرآن کریم در عصر حضور رسول گرامی اسلام (صلی‌الله‌وآله‌وسلم) و به دستور ایشان جمع‌آوری و تدوین شده است.
مقدمه
قرآن کريم، معتبرترين منبع معارف اسلامي و از جنبه هاي گوناگون، کتابي بي نظير و بي همتا است . لذا هر مسلمانى علاقمند است که با تاريخ کتاب ديني خود آشنا شود و از لابلاى مدارک و منابع موجود ميزان توجه و اهتمام مسلمانان صدر اسلام و ياران پيامبر اکرم (صلی‌الله‌وآله‌وسلم) را به اين کتاب مقدس به دست آورد، براى مسلمانان جالب است قرآنى که اکنون بي هيچ تغيير و تحريفي در دست ما است چه فراز و نشيبي را در بستر تاريخ پيموده است. يکي از دقيق ترين مباحث علوم قرآني، بررسي تاريخ نگارش و تدوين قرآن است.
تاريخ به روشني گواهي مي دهد که وحي آسماني از اهمیتی خاص میان مسلمانان برخوردار بوده است؛ به‌گونه‌ای که در طول تاريخ در دو زمينه حفظ و کتابت قرآن همه توان و امکانات خويش را به کار گرفته‌اند. با وجود این، این مسئله که جمع‌آوری قرآن در چه تاریخی بوده و به دستور چه کسی بوده،‌ از مسائل مهمی است که همیشه مورد نزاع میان اندیشمندان از فِرق مختلف اسلامی بوده است. این نوشتار کوششی در راستای روشن‌شدن جوانب مسئله و رسیدن به حقیقت در این راستاست.
نظریات راجع به جمع­آوري قرآن
در رابطه با جمع قرآن کريم که چه کسي آن را جمع کرده و در چه عصري جمع آوري شده ، هر يک از محدثان و مفسران اقوال مختلفي را مطرح کرده‌اند. برخی از آنها عبارت‌اند از:
1. بر اساس برخی روایات،‌ زید بن ثابت و گروهی دیگر در عصر پیامبر اکرم(صلی‌الله‌وآله‌وسلم) قرآن را جمع‌آوری کردند.[1]
2. بنا به برخی روایات، جمع قرآن در زمان پيامبر (ص) به وسیلة چهار نفر ـ که همه از انصار بودند ـ انجام شد که عبارت ‌بودند از:، أبی، معاذ بن جبل، ابو زيد و زيد بن ثابت. [2]
3. بر اساس برخی دیگر از روایات،‌ جمع قرآن به‌وسیلة امام على علیه السلام بوده است؛ چنانکه خود فرمودند: «وقتي پيغمبر اکرم – صلی الله عليه و آله – وفات يافت عهد کردم که ردايم را بر نگيرم مگر براى نماز جمعه تا اينکه  قرآن را جمع کنم ، و آن را جمع کرد.» [3]
4. بر اساس برخی دیگر از روایات، زيد بن ثابت پس از وفات پیامبر و به دستور خلیفة وقت ـ ابوبکر ـ به جمع‌آوری قرآن کرد و این کار پس از آن صورت گرفت که بسیاری از قاریان قرآن در روز یمامه کشته شدند.  اين صحف نزد ابو بکر ماند تا اينکه او از دنيا رفت . سپس تا عمر زنده بود نزد او مانده است و بعد نزد خفصه دختر عمر باقي ماند.[4]
5 . برخی بر این باورند که که اولين کسي که قرآن را در مصحفى جمع کرد سالم مولى ابي حذيفه بود. وی قسم خورد که ردا نپوشد تا اينکه آن را جمع نمايد ، پس آن را جمع کرد آنگاه باهم مشورت کردند که آن را چه بنامند؟ بعضي گفتند : سِفر بناميد . گفت : آن اسمى است که يهود آن را بر کتاب خود نهاده اند ، پس اين اسم ناخوشايند آمد ، آنگاه گفت : همانندش را در حبشه ديدم مصحف ناميده مي شد ، پس نظرشان بر اين جمع شد که آن را مصحف بنامند.[5]
6. برخی جمع قرآن را به عثمان نسبت می‌دهند.[6] چنانکه بخاري از موسى از ابراهيم از ابن شهاب از انس بن مالک روايت کرده است که حذيفة بن اليمان نزد عثمان آمد ، او که از اختلاف در قراءت قرآن بيمناک شده بود ، به عثمان گفت : " امت را در ياب پيش از آنکه اختلاف کنند مانند اختلاف يهود و نصارى ". آنگاه عثمان به نزد حفصه فرستاد که صحيفه ها را به نزد ما بفرست تا از روي آنها نسخه برداريم و دوباره به تو برگردانيم ، پس زيد بن ثابت و عبد الله بن زبير و سعيد بن العاص و عبد الرحمن بن الحارث بن هشام را امر کرد آن را در مصحفها نوشتند ، عثمان به آن سه تن از قريش گفت: «اگر شما با زيد بن ثابت درباره جيزي از قرآن اختلاف کرديد آن را به زبان قريش بنويسيد زيرا که قرآن به زبان آنها نازل شده است.». پس همين کار را کردند تا اينکه صحيفه هارا در مصاحف نوشتند سپس عثمان آن صحيفه ها را به حفصه بازگردانيد و به هر شهري يک نسخه از آن استنساخ شده را فرستاده و دستور داد که به جز آن هر صحيفه و مصحف را بسوزانيد.[7]
جمع‌بندی
از آنچه گذشت روشن می‌شود که اکثر اهل سنت بر این باورند که قرآن بعد از وفات پيامبر اکرم (صلی‌الله‌وآله‌وسلم) جمع آوري شده است و اما در زمان کدام خليفه و توسط چه کسي جمع آوري شده است اختلاف دارند . در این راستا برخی نیز معتقدند که قرآن کريم سه مرتبه ـ در دوران رسول خدا (صلی‌الله‌وآله‌وسلم)، ابوبکر و عثمان ـ جمع آوري شد.[8]
راجع به زمان جمع‌آوری قرآن کریم، ميان دانشمندان و محققان شيعه دو ديدگاه وجود دارد: بعضي عقيده دارند که این کار پس از رحلت رسول خدا (صلی‌الله‌وآله‌وسلم) جمع آوري و تأليف شده است. در  این باره آیت الله معرفت مي گويد : «جمع و تأليف قرآن به شکل کنوني ، در يک زمان صورت نگرفته، بلکه به مرور زمان و به دست افراد و گروه هاى مختلف انجام شده است».[9] وی در ادامه می‌نویسد: «در مجموع شايد بتوان گفت که عمل جمع قرآن به دست صحابه، پس از رحلت پيامبر اکرم (صلی‌الله‌وآله‌وسلم) از امور مسلم تاريخ است.»[10]
ديدگاه دوم اين است که قرآن کريم همچنان که هست، در زمان حيات پيامبر اکرم (صلی‌الله‌وآله‌وسلم) شکل گرفته است. آية الله خوئي در این باره می‌نویسد: «نسبت دادن جمع آوري قرآن به خلفا و دوران بعد از رحلت پيامبر اکرم (صلی‌الله‌وآله‌وسلم) امري است موهوم و پنداري است غلط و بي اساس که با قرآن و سنت و عقل مخالف می‌باشد. قرآن در دوران خود پيامبر و به دستور و نظارت وي انجام گرفته است.»[11]
دلائل جمع آوري قرآن
چنانکه گذشت دو دیدگاه کلی راجع به زمان جمع‌آوری قرآن وجود دارد. ادلة‌ این دو نظریه عبارت‌اند از:
دلائل قائلان به جمع قرآن بعد از رحلت پيامبر (صلی‌الله‌وآله‌وسلم)
مخالفان جمع قرآن در زمان حيات پيامبر (صلی‌الله‌وآله‌وسلم) به شواهد و ادله امسک کرده اند:
1 – پيامبر اکرم (صلی‌الله‌وآله‌وسلم) تا اواخر عمر شريف خود در انتطار وحي بود و فرصتي پيش نيامد که نويسنگان را به جمع کردن آيات و سوره هاي قرآن در يک مصحف امر کند. بنابراين طبيعي است که پس از يأس از نزول قرآن ، که به پايان يافتن حيات پيامبر وابسته بود ، سوره هاي قرآن قابل نظم و ترتيب خواهد بود.[12]
2 – پيامبر اکرم (صلی‌الله‌وآله‌وسلم) فردی امي بوده است علاوه بر آن ابزار کتابت در نزد آنها نبود.[13]
3– زيد بن ثابت نقل کرده که پيامبر در حالى از دنيا رفت که قرآن در مصحف واحدى جمع آوري نشده بود.[14]
4 – جمع آوري قرآن به دست علي – عليه السلام- بهترين دليل بر عدم جمع آوري قرآن در زمان پيامبر  (صلی‌الله‌وآله‌وسلم) است.[15]
چنانکه نقل شده که پیامبر خدا (صلی‌الله‌وآله‌وسلم) به امام علی علیه السلام فرمود: «اي على ! قرآن در کنار بستر من در ميان صحيفه ها و حرير و کاغذها قرار گرفته است ؛ پس قرآن را جمع کنيد و آن را ضايع نکنيد ؛ همان طور که يهوديان تورات را ضايع کردند.» [16]
5. پيامبر اکرم (صلی‌الله‌وآله‌وسلم) در انتظار نسخ احتمالي بعضي از احکام يا نسخ تلاوت قسمتي از قرآن بوده است؛ چنانکه گفته شده که رسول خدا (صلی‌الله‌وآله‌وسلم)– صل الله عليه و آله – به اين جهت قرآن را در مصحف جمع نکرد که در انتظار نسخ اختمالي بعضي از احکام يا نسخ تلاوت قسمتي از آن بود و هنگامي که نزول آن با وفات آن حضرت پايان يافت خداوند به خلفاي راشدين الهام فرمود که قرآن را جمع کنند تا وعده راستين خود را در مورد ضماند حفظ آن در اين امت تحقق بخشيد.[17]
دلائل قائلان به جمع قرآن در زمان پيامبر اکرم (صلی‌الله‌وآله‌وسلم)
کساني که قائل به جمع قرآن در زمان حيات پيامبر اکرم (صلی‌الله‌وآله‌وسلم) به اين دلائل تمسک کرده اند :
1 – عقل و اعتبار عقلائي چنین حکم می‌کند که پيامبر اکرم (صلی‌الله‌وآله‌وسلم) قرآن را که معجزه سند اسلام است جمع کرده و نوشته باشند و در شأن پيغمبر اسلام نيست که آن را اهمال نمايند و اثري از قرآن در خانه او نباشد تا زيد بيايد با طريقه اي که قبلا گفته شد از سينه مسلمانان جمع آوري کند . آيا پيغمبري که گفته مي شود به قدري در ضبط قرآن حريص بوده که در موقع نزول قرآن آن را مي خوانده تا مبادا يک کلمه اي فراموش گردد تا از طرف خداوند توسط آيه شريفه " لا تحرک به لسانک لتعجل به إن علينا جمعه و قرآنه " از اين کار نهی مي شود و خداوند تضمين مي کند قرآن را در سينه پيغمبر محفوظ نگهدارد و پيامبري که مي داند اين قرآن در محافل ديني و مجالس اسلامي تا روز قيامت محور خواهد بود با اين حال آن را ننويسد و به سينه هاي مسلمانان احاله کند تا زيدي پيدا شود و با گواهي دو نفر آن را در محلي ثبت کند ؟ هرگز![18]
2 – تعداد زيادي از قرآن کريم دلالت دارد بر اينکه از زمان نزول قرآن سوره ها از هم ديگر متمايز و هر يک از آنها جداگانه در ميان مردم و حتى در ميان مشرکان و اهل کتاب منتشر شده بود زيرا رسول خدا طبق دستور قرآن کفار و مشرکين را به مبارزه و معارضه خويش دعوت کرد و در اين مبارزه ، از آوردن سخناني همانند قرآن و سپس آوردن ده سوره و در نهايت آوردن يک سوره مانند سوره هاي قرآن را به آنها پيشنهاد نمود و معناي اين مبارزه و پيشنهاد اين است که سوره هاي قرآن حتى در دسرس کفار و مشرکين نيز قرار گرفته بود.[19]
3 –  رواياتي که دلالت دارند بر اينکه قرآن شريف در عصر پيامبر اکرم (صلی‌الله‌وآله‌وسلم) جمع شد عبارتند از :
دسته اول : حديث ثقلين که مشهور و معروف در ميان مسلمانان است و در اين حديث به آنچه از پيامبر اکرم (صلی‌الله‌وآله‌وسلم) باقي مانده کتاب اطلاق شده است چنانچه مي فرمايد : " إني تارک فيکم الثقلين : کتاب الله و عترتي اهل بيتي ... " ؛ من در ميان شما دو چيز باقي گذاشته ام، کتاب خدا و عترتم  ( اهل بيتم ) ... و از اينکه مي بينيم بر قرآن شريف کتاب اطلاق شده مي فهميم که مکتوب و نوشته شده بود. بديهي است به آياتي که در سينه هاي مسلمانان است، کتاب گفته نمي شود چنانچه اشعاري به اشعار شاعري که در سينه هاي دوستان او است ديوان گفته نمي شود مگر اينکه به ريشته تحرير بياورد و همچنين معمولا کتاب مجموعه اي را گويند که داراي وجود واحد مشخص بوده ، صورت مدوني داشته باشد نوشته هاي پراکنده و قطعه قطعه کتاب ناميده نمي شود تا چه رسد به آنچه اصلا نوشته نشده و جاي آن در دلها و سينه ها باشد.[20]
دسته دوم: اخباري که دلالت مي کنند بر اينکه براي پيغمبر (صلی‌الله‌وآله‌وسلم) نويسندگاني بوده که وقتي وحي قرآني نازل مي شد آن را مي نوشتند و در موقعي که نبودند، پيغمبر (صلی‌الله‌وآله‌وسلم)، آنها را احضار مي‌فرمود تا بنويسند و اين مطلب، مشهور و معروف در بين مسلمانان است و اين روايات به‌خوبي دلالت مي کنند بر اينکه آن حضرت در کتاب همانطور که از يک نفر رهبر معصوم انتظار مي رفت کوشا بوده اند نه اينکه خود اهمال نموده و احاله کرده اند تا پس از مدتي زيدي بيايد و از سينه مسلمانان ، قرآن را جمع آوري کند.[21]
دسته سوم : اخباري وجود دارد که به صراحت دلالت دارند بر اينکه قرآن کريم در زمان پيغمبر اکرم (صلی‌الله‌وآله‌وسلم) جمع آوري شده است از جمله آنها روايتي است که بخاري از قتاده نقل مي کنداز انس بن مالک پرسيدم قرآن را چه کسي جمع کرده است جواب داد : چهار نفر که همگي از انصارند و قرآن را در عصر پيغمبر (صلی‌الله‌وآله‌وسلم) جمع کرده اند : ابي بن کعب ، معاذين جبل ، زيد بن ثابت و ابو زيد و ما آن را به ارث برده ايم.[22]
بنابراين صحيح نيست گفته شود که زيد ، قرآن را با دو شاهد و يا يک شاهد از سينه ها جمع آوري نموده است خصوصان با وجود اخباري که ذکر گرديد و لازم است بر کسي که اين اخبار را معتبر مي داند مضمون آنها ملتزم شده و عمل کند و اما احتمال اينکه مراد از جمع در اين روايات جمع در سينه و حافظه ها باشد ، خلاف ظاهر اين روايات است خصوصا روايت زيد کلمه تأليف در آن ذکر شد نه جمع.
بررسي روايات جمع قرآن بعد از رحلت رسول خدا(صلی‌الله‌وآله‌وسلم)
به طور کلی می‌توان گفت در رواياتی که دالّ بر جمع قرآن پس از رحلت حضرت رسول اکرم (صلی‌الله‌وآله‌وسلم) است، ضعفها و همچنين تناقض و تضادهايى ، چه در متن و چه در سند به چشم مي خورد. و آن اين است که:
1 - مسلمانان در دو مسئله اتفاق نظر دارند؛ يکي اينکه مي گويند: قرآن بودن هيچ سخني ثابت نمي شود مگر از راه تواتر و نقلهاي پي درپي و يقين آور ، دوم : زيادتي به قرآن راه نيافته است ولي روايات تدوين که مورد بحث ما است با اين دو مسئله تضاد و منافاد دارد.
تمام مسلمانان براي اثبات قرآن بودن کلامي ، راهي بجز تواتر و نقلهاي فراوان و يقين آورنمي دانند ، ولي روايات تدوين قرآن دلالت مي کند بر اينکه در موقع جمع آوري قرآن تنها مدرک و مرجعي که براي اثبات قرآن‌بودن یک سخن، در اختيار بود و بوسيله آن آيات قرآن از غير آيات قرآن تشخيص داده مي شد، عبارت بود از: شهادت دو نفر مسلمان و گاهي يک نفر که شهادت وي مطابق با شهادت دو نفر باشد. لازمه اين سخن اين است که قرآن با خبر واحد نوشته شده است نه از طريق تواتر.[23]
2 – از نظر متن، اين روايات هم سؤال برانگيز است و آن اين است که اگر قرآن کريم بعد از رحلت پيامبر (صلی‌الله‌وآله‌وسلم) جمع آوري شده است، پس جمع آوري قرآن در چه زماني و توسط چه کسي صورت گرفته است؟ زيرا که طبق برخی روايات پیش‌گفته، قرآن در زمان ابو بکر صورت گرفته است و توسط چه کسي جمع آوري شد اختلاف دارند. در برخی از آنها، اولين کسي که قرآن را جمع آوري کرده امام علي – عليه السلام – بوده است. در برخی دیگر از روايات، ابو بکر کار جمع آوري قرآن را به زيد بن ثابت واگذار کرده در حالي که در روايت ديگر آمده است که خود ابو بکر مشغول جمع آوري قرآن بود. همانگونه که ابن شهاب از سالم چنین روايت کرده است: «ابو بکر قرآن را در کاغذ پاره اي جمع آوري کرد و از زيد بن ثابت درخواست کرد که به اين نوشته نظري بيندازد ، زيد امتناع کرد تا ابو بکر در اين باره از عمر استمداد نمود و در اثر اصرار و پافساري زياد آن دو ، زيد نظرات و تصحيح آن نوشته ها را به عهده گرفت . و اين کتاب نزد ابو بکر بود تا اينکه او از دنيا رفت، سپس نزد عمر بود و بعد نزد حفصه همسر پيامبر – صل الله عليه و آله.» [24]
 
نظرات کاربران
*نام و نام خانوادگی
* پست الکترونیک
* متن پیام

بستن
*نام و نام خانوادگی
* پست الکترونیک
* متن پیام

0 نظر
طراحی شده توسط شرکت طراحی سایت و سایت ساز آنلاین یوتاب - فروشگاه ساز اینترنتیطراحی شده توسط شرکت طراحی سایت و سایت ساز آنلاین یوتاب - فروشگاه ساز اینترنتی